Bangladesh vecht tegen zeespiegelstijging: tienduizenden vluchtelingen

Dit is deel 1 van de serie ‘Climate Justice’


In Nederland voelen we ons nog veilig achter onze dijken. Ondanks 20 centimeter zeespiegelstijging als gevolg van klimaatverandering. In Bangladesh is dit heel anders. Tienduizenden zijn al op de vlucht voor het wassende water. Dit zouden er miljoenen kunnen worden. Gaat Nederlandse expertise Bangladesh redden? Of redden wij het in de volgende eeuw misschien zelf niet?

Bangladesh is een land in Zuid-Azie omringd door India. Het heeft 5 maal de oppervlakte van Nederland en 10 maal zoveel inwoners (162 miljoen in 2017). Met meer dan 1100 inwoners per vierkante kilometer is het één van de dichtstbevolkte landen ter wereld.

Bangladesh wil graag af van zijn reputatie als land van extreme armoede, honger, slechte arbeidsomstandigheden en religieus fanatisme. Er is een sterke economische groei. De gezondheidszorg is verbeterd, er is minder armoede en het geboortecijfer gaat naar beneden. Het land kan op dit moment voedsel exporteren. Juist omdat het zo extreem vruchtbaar is wonen er zo veel mensen. Drie grote rivieren van Azië, de Ganges, de Brahmaputra en de Meghna komen hier samen in de grootste rivierdelta ter wereld en zetten vruchtbaar rivierslib af.

Toch is nog steeds 26% van de bevolking ondervoed. Van alle kinderen heeft 46% ondergewicht. Uit alle macht probeert men de 41% van de bevolking die geen elektriciteit heeft van zonnepanelen te voorzien. In de grote steden valt de stroom soms uren per dag uit.

Het land werd altijd al getroffen door cyclonen en overstromingen van rivieren. Nu komt het water van alle kanten. Door de zeespiegelstijging komt het water bij een overstroming steeds hoger. De rivieren brengen meer smeltwater uit de Himalaya. De cyclonen worden intenser. Ook periodes van extreme neerslag of juist droogte komen vaker voor.

In de Britse krant The Guardian staan regelmatig verhalen die aan de kille cijfers een menselijk gezicht geven. Zo is er het verhaal van Parul Aktar. Hij leefde in een dorp in de kuststreek, totdat deze werd weggevaagd door een grote monsoon overstroming. Nu leeft hij met zijn gezin in een sloppenwijk in de hoofdstad Dhaka. Zijn provisorische woning overstroomt regelmatig omdat het aan de oever van een meer ligt.

Ook zonder overstromingen voelen veel bewoners van de kuststreek zich gedwongen naar de stad te trekken. Wanneer het zoute zeewater in het grondwater terecht komt is er geen rijstoogst meer mogelijk. Uitgestrekte mangrovewouden, waar men vroeger mango’s en kokosnoten vandaan haalde, zijn bezig te verdwijnen. Sommige mensen houden het hoofd boven water door garnalen te kweken in de half overstroomde rijstvelden of zout te winnen.

De bevolking van de Dhaka (nu 15 miljoen) groeit jaarlijks met 400.000 mensen. Hoeveel daarvan klimaatvluchtelinge zijn weet niemand. Sommigen schatten dit op 70%. Grote ironie: doordat de nieuwe inwoners drinkwater nodig hebben, raakt het grondwater uitgeput en verzakt de bodem. Dit maakt de stad kwetsbaarder voor overstromingen. Dhaka staat op de derde plaats van kwetsbare steden door zeespiegelstijging. In 2030 zou het 30 miljoen inwoners kunnen hebben.

Bangladesh is extreem kwetsbaar voor zeespiegelstijging door de combinatie van 1) hoge bevolkingsdichtheid, 2) armoede en 3) lage ligging. Omdat het land al zo vol is kunnen mensen bijna nergens heen. Door de armoede is 40% van de bevolking volledig afhankelijk van landbouw. Bij 1 meter zeespiegelstijging stroomt 20% van het land onder. En de zee stijgt sneller dan het wereldwijde gemiddelde (Bangladesh ligt ook nog een op een tektonische plaat die aan het zakken is). Volgens de Verenigde Naties zouden er in 2050 25 miljoen klimaatvluchtelingen kunnen zijn.

Volgens conservatieve schattingen staat de wereld deze eeuw tussen de 26 en 82 centimeter zeespiegelstijging te wachten. Volgens andere schattingen gaat het smelten van het zeeijs van Antarctica en Groenland sneller dan verwacht. Dit zou 2 meter zeespiegelstijging in 2100 en 8 meter in 2200 tot gevolg kunnen hebben. De Nederlandse reactie hierop is: bouw een enorme dijk. Technisch gezien behoort een dijk van 20 meter tot de mogelijkheden. Gesteld dat Bangladesh dat zou kunnen financieren. Je hebt dan wel enorm veel energie nodig om het water van de grote rivieren de zee in te pompen.

In Bangladesh heeft men vanouds een andere houding tegenover overstromingen. Men geeft het water de ruimte. Grote delen van het land stromen regelmatig over. Men spreekt pas van een grote overstroming als meer dan de helft van het land onder water staat. Het aantal dodelijke slachtoffers is sterk afgenomen (van honderd duizenden naar tientallen!) door betere waarschuwingssystemen en meer schuilplaatsen. Vanaf de jaren 60 zijn er, mede door westerse hulporganisaties, wel veel dijken gebouwd. Dit wordt bekritiseerd omdat het de hoeveelheid landbouwgrond inkrimpt en de kans op overstromingen zou vergroten (doordat het water minder goed weg kan).

Op dit moment schiet Nederland Bangladesh te hulp. Een consortium van bedrijven onder leiding van Deltares is in samenwerking met de regering van Bangladesh bezig het “Bangladesh Delta Plan 2100’ te ontwikkelen. Het is de bedoeling te komen tot een lange termijn structurele aanpak.

Op het eerste gezicht zien de plannen er indrukwekkend uit. Er wordt een organisatiestructuur opgezet voor lange termijn planning en coördinatie (te vergelijken met de Deltacommissie die in Nederland werd gecreëerd na de watersnoodramp in 1953) en voor permanente research en monitoring. Dat alles moet uitmonden in een model waarin tientallen deelproblemen tegen elkaar kunnen worden afgewogen op grond van een groot aantal verschillende toekomstscenario’s. Er komt een interactieve kaart waarop iedere Bengaalse boer met een laptop kan zien wat klimaatverandering voor hem kan betekenen. Last but not least, er worden structuren voor inspraak en overleg opgezet waardoor alle stakeholders hun belangen kunnen verdedigen en mee kunnen denken over de oplossing.

Kortom, het lijkt erop dat Nederlanders Bangladesh leren ‘polderen’ om zo beter dijken te kunnen bouwen. In Bangladesh klinkt hier en daar kritiek op de plannen. Er is duidelijk sprake van irritatie over het feit dat Bangladesh decennia na de onafhankelijkheid nog steeds afhankelijk is van buitenlandse consultants. Zoals wij ‘best wel een beetje trots’ zijn over onze expertise in de strijd tegen het water, zo geneert men zich daar dat men het niet zelf kan. Zowel de plannen als de kritiek hierop zijn lijken nog vaag. We moeten nog zien waar dit in de praktijk toe leidt.

In een later artikel hoop ik meer informatie te geven over de ‘dutch approach’ om Bangladesh droog te houden. Kunnen we met recht claimen dat we zo een beetje de schade goedmaken die we aanrichten met onze enorm hoge CO2 uitstoot? Voor het zover is ga ik eerst een andere vraag behandelen. Houden we het in Nederland de komende eeuwen zelf wel droog?.

Voor een volledig overzicht over de klimaatproblematiek lees klimaatinzicht.nl

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *